Về "Nền Dân Chủ Mỹ"

Travel Beach

 Nghĩ vắn trong ngày: Về “Nền Dân Chủ ở Mỹ” (Democracy in America).

 

Nguyễn Văn Hóa

-----------------------

(Bài viết này không thể gọi là “nghĩ vắn” được, vì ban ngày tôi bận không đủ thời giờ để viết, phải thức ngủ gần hai đêm để viết. Do đó, có những sơ xuất là chuyện đương nhiên. Chân thành cáo lỗi trước.  –bổ sung và edited lần đầu: Apvril 07, 2018.)

-------------------------------------------------------------------------

·      Vài lời về một ‘danh vị’

 

Nói về ‘Nền Dân chủ ở Mỹ’ là tôi nói về cuốn ‘Democracy in America’ của Alexis De Tocqueville. Tôi nhớ đã có lần nghe một chương trình ‘Giải ảo’ trên Youtube của kinh tế gia Nguyễn Xuân Nghĩa và nhà báo Đ.Q. Anh Thái phụ trách; ông Nghĩa có đề cập đến tầm quan trọng của cuốn sách ‘Democracy in America’ (2 volumes) và khuyến cáo mọi người nên đọc.

(Trước khi bàn tiếp, tôi mở ngoặc ở đây, ‘gạch đít’ từ kinh-tế-gia để nhấn mạnh: Tôi không gọi ông NXN là một kinh tế gia dựa theo dư luận của đám đông, hay cách xưng tụng của một số nhà báo người Việt. Tôi gọi ông là một kinh tế gia theo nhận thức của riêng tôi, chủ quan. Vì chủ quan nên tôi không quan tâm đến những đánh giá tôi gọi ‘danh vị, học vị’ đó đúng hay sai. Tôi cũng không quan niệm kinh tế gia là một nhà ‘kinh bang tế thế’ theo nghĩa của Tàu, bởi lẽ một kinh tế gia chưa chắc đã mang lại cho chính họ một đời sống giàu sang, sung túc, huống gì là cho thiên hạ (?). Kinh tế gia, trước hết là một người có kiến thức vững chắc, sâu rộng mọi vấn đề liên quan với môn Kinh Tế học như: chính trị, lịch sử, triết học, khoa học, văn học, và nhất là văn hóa… Cho nên, một kinh tế gia phải có tầm nhìn chiến lược toàn cầu. Nếu họ chỉ được đào tạo (hoặc tự học hỏi) duy nhất về kinh tế thì người ta chỉ nên gọi họ là một ‘chuyên gia’ (expert) về tài chánh, ngân hàng, kế toán v.v…

Dĩ nhiên, khi nghe-nhìn những chương trình tương tự (như mục ‘giải ảo’) trên màn hình cyberspace, tôi biết họ có pre-arrangements (sửa soạn trước), và phối hợp với kỹ thuật của media. Điều cốt lõi nằm ở nội dung của người trả lời, giải thích… là người ta nói về cái gì, và nói như thế nào mới có thể ‘lượng giá’ họ đúng nghĩa là một kinh-tế-gia hay không. Từ nhận thức đó, tôi ‘đánh giá’ ông NXN có tư cách để được gọi là một ‘kinh tế gia’, dù tôi không hề biết ông có những bằng cấp gì (!).

Tôi đồng ý với ông về quan điểm nêu trên, và nhớ mình có đọc cuốn sách đó, vì nó có trong tủ sách tôi đã ‘cho đi’; sách đã cũ mèm, và nhớ là đã mua ở thư viện Palo Alto (trong những dịp sách on-sale) với giá có 50xu Mỹ.

Bây giờ là thời đại Internet toàn cầu, nên các bạn có thể đọc trọn bộ cuốn sách ấy trên một số mạng lưới mà không cần phải tốn một xu nào cả, nếu chịu khó bỏ thời giờ và biết cách tìm kiếm (‘search’).

 

                                                *

 

·      Vài dòng về Alexis De Tocqueville và ‘Democracy in America’

 

Ấn bản Anh ngữ đầu tiên của ‘Democracy in America’ được dịch bởi luật sư Henry Reeve, với lời tựa và ghi chú nguyên thủy của John C. Spencer. Sách được xuất bản ở New York năm 1838.

Ấn bản mới năm 1945, được biên tập bởi Knoft bao gồm hai cuốn (Vol. 1, 434 trang. Vol. 2, 401 trang, A new edition, edited by Knoft. 1945. $6.00)

–Trong bài điểm sách của giáo sư Ludwig Marcuse của lần xuất bản này (ngày 01/12/1945 -tính ra là đúng 3 tháng sau ngày chấm dứt Thế Chiến 2, đăng lại trên tạp chí Commentary (của người Do thái chủ trương)), ông viết:

 

“… Cuốn một, ‘Về Nền Dân Chủ ở Mỹ’ (De la Démocratie en Amérique) xuất hiện năm 1831, cuốn hai năm 1840. Một lần nữa, tác phẩm cổ điển này được lại được xuất hiện dưới một ấn bản mới được ‘biên tập’ với hàng trăm trang giới thiệu của giáo sư Philip Bradley (đại học Queens College). Harold J. Laski viết một lời giới thiệu ngắn, “Có thể cho rằng, đây là một tác phẩm vĩ đại nhất viết về một quốc gia này bởi công dân của một nước khác.” Người ta còn có thể quy chiếu về sự xứng đáng của nó nhiều hơn nữa. Một công trình phân tích bậc nhất về một xã hội hiện đại, trước Marx.”

 

 “…Alexis De Tocqueville là một nhà quý tộc Pháp. Ông nội và người dì của ông bị chặt đầu trong Cách mạng Pháp 1789. Sau khi chế độ của Napoleon sụp đổ, cha ông được cất nhắc làm một viên chức chính phủ khi chế độ cực-bảo-thủ Bourbon (1) trở lại nắm chính quyền. De Tocqueville được bộ trưởng Nội vụ Pháp cử ông du Mỹ để khảo sát hệ thống nhà tù ở đây vào năm 1831 (nhưng ông phải tự bỏ tiền túi để chi phí).

“Thành quả sau 9 tháng du khảo của Alexis là hai cuốn sách: Hệ thống nhà tù ở Hiệp Chủng Quốc và sự áp dụng cho nước Pháp (Du systeme pénitentiaire aux États Unis et son application en France). Cuốn thứ hai, Về Nền Dân Chủ ở Mỹ (De la Démocratie en Amérique/ -người Mỹ nói gọn là: Democracy in America.)

“Cuốn sách của De Tocqueville ‘’bắn thẳng’’ một thông điệp cho nước Pháp và toàn thể châu Âu. Ở đó, các chế độ được cai trị bởi bọn quý tộc (aristocracy) thường cho rằng ‘’chế độ cai trị được gọi là bởi người dân do dân thật sự chỉ là chế độ cai trị bởi một đám thường dân (có thể hiểu là một bọn ‘du thử du thực’, bọn ma đầu, lưu manh chính trị). –Hãy nhìn vào nước Mỹ! Cả một khối quần chúng, thợ thuyền, người lao động đang náo loạn không ngừng nghỉ dưới chế độ trưởng giả của Louis Philippe, để nói rằng: dân chủ không phải là một giấc mơ, để trang trí, mà chính là một hiện tượng quá thông thường và sáng chói. –Hãy nhìn vào nước Mỹ! Trong khi bọn quý tộc (ở Âu châu -tôi thêm) ‘tự tạo’ những thứ ‘vũ khí’ để chống lại chủ nghĩa tự do, thì những kẻ tự do/ (cấp tiến) dùng nó trở lại để chống những kẻ phản động…’’ (2)

 

Tocqueville tin tưởng rằng chính Thanh giáo (Puritans -những người theo đạo Phản thệ Cải cách Anh (là một cuộc cách mạng tôn giáo ở Anh vào các thế kỷ 16, 17 nhằm thanh lọc định chế độc tôn về tôn giáo của Công giáo La mã) đã thiết lập thành một nguyên tắc chủ quyền của người dân (thí dụ như ‘the Fundamental Orders’ ở bang Connecticut’). Cuộc Cách mạng Mỹ sau đó đã ‘đại chúng hóa’ nguyên tắc này, theo sau Nghị định Hiến Pháp (Constituiton Convention) năm 1787 và nó đã triển khai thành những định chế thực thi ước vọng của người dân.

Trong khi De Tocqueville đề cập nhiều về trọng điểm của Hiếp Pháp Mỹ, ông còn tin tưởng ‘sự trương nở’ (the mores) -hay nói khác ‘lề thói của đầu óc’ (‘habits of mind’) của người dân Mỹ giữ một vai trò nổi bật hơn nữa nhằm bảo vệ sự tự do. Nó bao gồm các yếu tố sau đây:

*Nền Dân chủ ở quận, hạt (Township democracy)/ *Luật pháp và các tình huống (Mores, laws, and circumstances)/ *Sự độc tài của đa số (Tyranny of majority)/ *Tôn giáo và niềm tin (Religion and beliefts)/ *Chủ nghĩa cá nhân (hay Nhân vị)/ *Gia đình (Family)/ *Các hiệp hội (Associations)/ *Hiểu đúng đắn về ‘quyền tư lợi’/ tư hữu  (Self-interest Rightly understood)/ *Chủ nghĩa duy vật (vật chất) (Materialism) etc…

 

·      Vai trò của đạo đức tôn giáo trong sự phát triển một quốc gia

 

Hành trình ở Mỹ của A. De Tocqueville bắt đầu từ vùng Montreal (tiếp cận với biên giới Canada) rồi xuôi Nam, các thị trấn, phố thị, làng mạc dọc theo bờ biển Đại Tây dương như Buffalo, Albany, Boston, Newport, New York City, Philadelphia, Norfolk, Columbia, Montgomery, Mobile, New Orleans (cực nam); rồi hướng lên tây bắc gồm: Memphis, Nashville, Cincinnati, Washington (DC), Pittsburg, Detroit, Green Bay, Sault Sainte Marie, ngoại trừ vùng Missouri Territory mênh mông kéo dài đến bờ biển phía tây còn là vùng chưa được khai phá.

 

Tôi nhớ một đoạn, A. De Tocqueville mô tả, ghi chép nhân dịp vào thăm viếng một gia đình nông dân (không còn nhớ tên vùng, nhưng đoán là các vùng ở phía bắc, vì ở phía nam là các nông trại lớn trồng cây bông vải còn duy trì chế độ nô lệ) không thể có ‘một gia đình nông dân’. Những gia đình nông dân này, sau một ngày làm việc đồng áng mệt nhọc, cha - con trở về dưới mái nhà gia đình; người mẹ đã dọn sẵn thức ăn phủ phê trên bàn (rau - cải - trái cây tự trồng lấy, thịt gia súc được nuôi quanh vườn nhà rất rộng). Cùng ngồi quanh bàn, mọi người cúi đầu, một người tự xướng lên những lời cầu nguyện cảm tạ Ơn trên/ Thượng đế/ Chúa đã cho họ một ngày lao động bình an và no đủ. Xong, mọi người làm dấu thánh và bắt đầu ăn, cười nói và trò chuyện. Ngày chủ nhật nghỉ ngơi thì họ cùng nhau đi ‘nhóm’ ở nhà thờ trong vùng. Đó là khung cảnh gia đình ấm cúng hòa quyện vào niềm tin tôn giáo, tinh thần đạo đức và sự sung mãn của vật chất nhờ vào mồ hôi lao động của người nông dân Mỹ vào các thập niên đầu của thế kỷ 19.

De Tocqueville đã có nhận xét chung qua các hình ảnh này bằng một đoạn văn như sau:

“Các giáo phái tôn giáo hiện hữu ở trên đất Mỹ thì vô số. Họ khác nhau về cung cách thờ phượng giữa con người và Đấng Tạo Hóa, nhưng họ hoàn toàn một lòng tôn trọng nhau giữa người với người. Mỗi giáo phái ngưỡng mộ, thờ kính một Thượng đế/ Chúa trời (Deity) trong thể cách riêng biệt, nhưng mọi người đều tôn thờ chung một đạo lý nhân danh Thiên Chúa.”

Đó là thứ đạo đức phổ biến, cùng đồng thuận (common ground). Liệu chúng ta có thể đem so sánh cái ‘đạo đức đồng thuận’ ấy với đạo đức của Phật giáo VN (theo Giáo sư Cao Huy Thuần): “…Đạo Phật của tục ngữ phong dao là đạo Phật của đạo đức, là đạo đức Phật giáo - đạo đức chứ không phải là những điều răn khô khan, cứng nhắc. Và chính bởi vì đó là đạo đức, và bởi vì Phật giáo đi quá sâu vào nếp sống dân gian, nên nó hòa lẫn vào luân lý bình dân, quyện nhau làm một, khó phân biệt đâu là luân lý đâu là Phật giáo. Chính vì vậy mà công việc sao lục quả là khó khăn, ai muốn bắt bẻ, rất dễ bới bèo ra bọ.

“Đạo đức đó trước hết là hạnh từ bi, từ bi được hiểu như đạo đức, không phải như một triết lý rất cao siêu của Phật giáo. Trong đầu óc dân gian, đạo Phật đồng nghĩa với từ bi, đức hạnh số một được tôn sùng. Chu Mạnh Trinh đã chắp tay tán thán như vậy sau khi vãn cảnh chùa Hương:

Lần tràng hạt niệm nam mô Phật 
Cửa từ bi công đức xiết là bao…”  [? (3)]

Có lẽ đó là một cảm thức rất riêng của một người có sẵn chất thơ trong hồn, sau khi viếng cảnh chùa mà lòng rung động (hốt nhiên ‘ngộ đạo’), chưa nói tới gốc tích Chu Mạnh Trinh (CMT) vốn là một nho sĩ, làm quan tri phủ ở Lý Nhân, tỉnh Hà Nội (đời vua Thành Thái thứ tư). Một ông quan nổi tiếng vì có lần phạt đánh roi một tu sĩ người Pháp (đạo Công giáo La Mã) cậy thế lộng hành. Mặt khác, CMT là một nho sĩ khác với số đông hủ nho (vốn không ưa Phật Giáo), ông ảnh hưởng nhiều tinh thần Tam giáo (mà nói đúng với sự thật lịch sử thì ‘Tam giáo đồng nguyên’ là một sáng tạo của Nho Tàu, chứ không phải đặc thù của Nho Việt); cho nên tinh thần Phật giáo (hài hòa) đã lãng đãng trong người ông. Hai câu đầu (mưỡu) trong bài ‘Hương Sơn phong cảnh ca’ đã nói lên tinh thần đó:

‘Đàn thông phách suối vang lừng                                          Cá khe lắng kệ, chim rừng nghe Kinh’. (4)

Đúng là một cảnh thần tiên thoát tục, ‘tiếng thông reo’ mà tác giả nghe như tiếng đàn; ‘tiếng suối róc rách’ mà chừng như tiếng phách. Đến nỗi cá dưới khe phải ngừng bơi để ‘lắng’ tiếng kệ; chim trong rừng phải ngừng hót để ‘nghe’ lời Kinh Phật. Nhưng, nếu một ông quan nho sĩ thấm nhuần tinh thần Tam giáo và có tài thơ như thế, thì trái lại một câu ‘đố’ ca dao thông tục trong dân gian (không biết là của nho sĩ ẩn danh hay của một anh nông dân nào đó):

‘Bắc thang lên hỏi ‘ông trời’, chứ thuở tạo thiên lập địa ‘ông trời’ ai sinh ra?’. Tự hỏi mình, hỏi người, biết tất cả đều chịu thua rồi tự cười diễu cợt. Đó là tinh thần ngạo mạn, nếu không muốn nói là ‘xỏ lá, mách qué’. Tinh thần đó sẽ dị ứng với bất cứ niềm tin vào tôn giáo nào, kể cả tinh thần thờ kính ông bà, tiên tổ. Tinh thần đó càng không phải là ‘chủ đạo’ của tính khoa học. Chính vì vậy, khó có một tính chất ‘đạo đức đồng thuận’ (common ground) trong con người của xã hội VN từ xưa tới nay. A. De Tocqueville sau khi khảo sát vai trò của đạo đức tôn giáo trong xã hội Mỹ, ông viết: ‘Tự do không thể được tạo dựng mà không có đạo đức, cũng như không thể có đạo đức nếu không có đức tin.’

*

 

·      Tại sao chúng ta nên đọc ‘Democracy in America’?

                                                                 

Tôi xin mượn lời của học giả Clay S. Jenkinson để vắn tắt vài ý chính. Jenkinson nhận định có 5 lý do để cần phải đọc Nền Dân Chủ ở Mỹ:

 

“Trước hết và quan trọng nhất là nó làm bạn thích thú để đọc.

Thứ hai, Tocqueville viết về nước Mỹ như một kẻ ngoài cuộc, ông lập đi lập lại nhiều lần trong bản văn nghiên cứu của mình -kẻ ngoại cuộc quan sát sự việc mà những kẻ ở trong cuộc (sống trong lòng văn hóa) của chính nó thường ‘không nhìn thấy’ (có nghĩa là thất bại) [tinh thần này có thể ví von với câu tục ngữ của người Việt xưa, ‘Bụt nhà không thiêng’].

Thứ ba, Tocqueville cũng thường có sai lầm, nhưng ông ta lại rất thích thú về sự sai lầm đó --đặc biệt một đôi khi –những tiên đoán của ông được chứng minh là do thành kiến hoặc sự hiểu nhầm.

Thứ tư, Nền Dân Chủ ở Mỹ là ‘bộ trích yếu’ về nhận thức tuyệt hảo, phân tích các tập quán và thể chế - tổ chức của nước Mỹ.

Cuối cùng là, điều không thể khi đọc Nền Dân Chủ ở Mỹ mà bạn không thấy cảm giác mạnh về sự mất mát (nào đó).” (5)

 

·      Vài lời ngoài đề:

 

Cuộc Cách Mạng Mỹ khởi sự từ 1765 – 1783. Bản Tuyên Ngôn Độc Lập của John Trumbull vào gần cuối tháng 6/1776 coi như cuộc CM ấy đã thắng lợi. Nhưng kết quả quan trọng nhất là sự ra đời của Hiến Pháp năm 1787, tạo dựng một chính phủ liên bang mạnh gồm ba bộ phận riêng biệt nhưng hỗ trợ cho nhau: hành pháp (executive), một nền tư pháp quốc gia (a national judiciary) và lập pháp –Quốc Hội (gồm hai viện Thượng và Hạ nghị viện).

Gần nửa thế kỷ sau đó, Alexis De Toqueville đặt chân lên mãnh đất này, quan sát các sinh hoạt chính trị dân chủ, đời sống xã hội, thành quả phát triển kinh tế của nó, đã nhìn ra 9 yếu tố ưu điểm cốt lõi như tôi đã nêu ở trên.

Vì sao giờ này còn có người Mỹ muốn ‘đạp đổ’ giá trị tối thượng của Hiến Pháp đó. Kết quả của cuộc bầu cử tổng thống tháng 11/2016 đã đưa tới sự thất bại của phe Dân Chủ. Tôi là một thành viên (công dân nửa vời) của đất nước Mỹ, có khuynh hướng chính trị với đảng Dân Chủ, nhưng tôi phản đối lối hành xử ‘tháu cáy, chơi xấu’ của một số chính trị gia Dân Chủ vì sự thất bại của họ. Những gì đã xảy ra trong hơn một năm qua, thế là đủ thấy rõ mặt nhau rồi, nên dừng lại. Tôi xin mượn lời của một ‘tân’ tiến sĩ Jonathan Ashbach thuộc Đại học Hillsdale College (6) nhận xét về bước mở đầu bối cảnh ‘náo loạn’ chính trị đó:

 

“…Liệu những người ‘bảo thủ’ cần phải xấu hỗ vì thắng cử qua phương tiện của ‘The Electoral College’ (đại biểu cử tri) mà họ không thắng trong cuộc tranh cử dân chủ bằng trực tiếp của cử tri đi bầu? –Không.

Chỉ có sự phàn nàn đáng chú ý là phải san bằng (chống lại) hệ thống đại biểu cử tri đoàn của Hiến Pháp vì đôi khi nó ngăn trở luật của đa số. Song điều giản đơn thì luật của đa số không phải là nguyên tắc của các Nhà Lập Quốc cũng chẳng phải là nguyên tắc về đạo lý. Những nhà bảo thủ nên tự hào đã đi theo nguyên tắc pháp trị (law rules), dù có thế nào đi nữa, phải theo đuổi cho được những gì của đạo lý tốt lành.”

Gần 200 năm trước, một người trẻ tuổi tài cao từ nước Pháp đến du khảo về thành quả của cách mạng và hiến pháp đó cũng đã nhìn thấy khuyết điểm của ‘luật đa số’ là đưa tới sự độc tài của một nhóm người (7). Độc tài luôn luôn là một sự tệ hại của chế độ chính trị. Hay nói khác, nó man rợ như chế độ cai trị man rợ của VN hiện nay.

Nguyễn Văn Hóa

Thursday, April 5, 2018

 

Chú thích:

(1) --Bourbon: là một dòng họ ‘quý tộc’ thay nhau cai trị nước Pháp từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 18 (1589-1792), và nửa đầu thế kỷ 19 (1815-1848). Dân gian có câu ngạn ngữ ‘bọn này’ “chẳng học cái gì cả, nên chẳng có gì để quên.” (They learn nothing and forget nothing)

(2) A Preview of Democracy in America by Ludwig Marcuse.

(3) Giáo sư Cao Huy Thuần: Phật Giáo VN qua phong dao, tục ngữ ** trích từ web phatuvietnam.net)

(4) Clay Straus Jenkinson là một học giả về nhân văn, tác giả nhiều cuốn sách và là một nhà giáo dục học. Ông hiện là giám đốc của Học viện ‘The Dakota Institute’, phụ trách chương trình phát thanh ‘The Jefferson Hour’. (–phụ chú của tôi)

 

(5) Five reasons to read Tocqueville’s Democracy in America -source: xroads.virginia.edu/):

 

(6) Jonathan Ashbach là một sinh viên tiến sĩ về Chính trị học (2016) tại Đại học Hillsdale, bang Virginia. Giờ này có thể ông đã là một tiến sĩ (hoặc giáo sư?) về môn Hiến Pháp hoặc Chính trị. Vài dòng về trường ĐH. Hillsdale: Hillsdale là một trường đại học tư thành lập năm 1844 (chỉ sau 4 năm khi cuốn Democracy in America (volume 2) xuất hiện), có đủ các majors khác nhau: khoa học, toán học và nhân văn…, trong đó đăc biệt có major chuyên về Hiến Pháp.

--source: thefederalist.com (/2016/12/30/electoral-college-saves-us-mob-rule-democracy) 

(7) –Giải thích thêm về cụm chữ “Tyranny of the majority” của Tocqueville:

“…Qua ‘Democracy in America’ cho thấy, Tocqueville tin rằng ‘sự bình đẳng’ là tư tưởng xã hội và chính trị vĩ đại trong kỷ nguyên của ông, và ông nghĩ xã hội Hoa Kỳ là một thí dụ tiến bộ nhất về sự bình đẳng trong thực tiễn.

Tocqueville ngưỡng mộ chủ nghĩa cá nhân của Mỹ song cũng cảnh báo rằng một xã hội của những bản thể cá nhân có thể dễ dàng bị phân tán li ti (atomized) trong một hợp thể nghịch lý khi, “mỗi một công dân, bị đồng hóa với những kẻ khác, bản thể đó hoàn toàn bị đánh mất trong đám đông.”

Ông nghĩ rằng một xã hội của những cá nhân riêng lẻ thiếu một cấu trúc xã hội môi giới –chẳng hạn như hệ thống tôn ti trật tự truyền thống đã cấu tạo –làm một quan hệ nối kết trung gian hòa giải với nhà nước. Kết quả có thể biến thành một thứ dân chủ ‘độc tài của đa số’ (tyranny of the majority) mà quyền của cá nhân (the individual rights) đã bị tổn hại…”  

-------------- ------------------------------ ----------------------------

Các bạn có thể tải xuống ở đây: Bản dịch của Henry Reeve, ấn bản điện tử của đại học Penn State University, 2002, gồm Vol.1 và Vol.2

file:///D:/TAILIEU_18_02/Alexis-de-Tocqueville-Democracy-in-America.pdf