Về chữ Quốc Ngữ

Nghĩ vắn giữa đêm về chữ Quốc Ngữ

Nguyễn Văn Hóa

                                                                                                                                                                                   

Trước khi ‘’tống táng’’ tủ sách của tôi gây dựng suốt thời gian ở Mỹ, tôi có ghi chép lại trong cuốn ‘’notes-book’’ của mình một số dữ kiện về chữ quốc ngữ của nước ta qua một số sách báo tôi nghĩ cần phải ghi nhớ. Ngoài một vài học giả có uy tín, xen lẫn với vài ‘’học giả tài tử’’ họ viết theo lối trích dẫn vài câu, đoạn văn của một vài tác giả có chọn lựa vì mục đích tuyên truyền chính trị, không có ý hướng lương thiện để cho thế hệ sau tìm hiểu, nghiên cứu trong mục đích mở rộng kiến thức, bồi đắp cho nền văn hóa, ngôn ngữ học của nước nhà. Số lượng của các tài liệu này dù thiếu lương thiện trí thức, nhưng cần thiết để tìm hiểu vì nó có liên quan tới vài biến cố thời sự trong nước hiện nay. Ví dụ: biến cố thời sự phản ứng của một nhóm người về việc đặt tên đường Alexandre de Rhodes ở Đà Nẵng vừa qua.

Trong một số lần về nước vào thập niên đầu của thế kỷ 21, tôi có ghi nhận một hiện tượng từ trong giới trí thức xã hội chủ nghĩa, họ đề cập tới cụm chữ ‘’ban bảo vệ chính trị’’ (!) hoàn toàn không có văn bản, không có trong tổ chức hành chánh tức là không có chức vụ và chỉ số lương (như Ban Tôn giáo, chẳng hạn). Họ làm việc trong tinh thần tự nguyện, tự giác, liên kết âm thầm với nhau. Tôi thầm tự đùa cợt với chính mình: Trời đất, đã có Bộ Chính trị trên thượng tầng kiến trúc rồi, giờ lại có thêm ‘’ban bảo vệ chính trị’’ ngầm nữa, thì hẳn phải là mấy anh muốn ‘’bảo hoàng hơn vua’’ đây. Vì thế, tôi cho rằng -bảo vệ chính trị chính là ‘’bảo vệ văn hóa’’. Nhưng, ‘’văn hóa’’ này là văn hóa gì? Văn hóa xã hội chủ nghĩa? Không đúng. Vì ngày nào chế độ cộng sản không còn tồn tại, thì văn hóa cộng sản sẽ tan theo. Văn hóa tôn giáo? Cũng không đúng luôn, vì các nhân vật này không có đủ trình độ và tư cách về tôn giáo thì làm sao họ có thể bảo vệ văn hóa tôn giáo? Cuối cùng, tôi nghĩ ‘’bảo vệ chính trị’’ đồng nghĩa với bảo vệ chế độ chính trị, bảo vệ cho sự tồn vong của chế độ chính trị mà họ muốn nó phải hiện hữu và tồn tại lâu dài (Trong bao lâu? Có thể là muôn năm). Và, hành vi – phản ứng của họ trong trường hợp chống lại sự tuyên dương, nhớ ơn của người Việt đối với một số giáo sĩ truyền đạo Công giáo (La-mã) trong sự đóng góp và cấu tạo chữ quốc ngữ cho chúng ta được sử dụng và phát triển vượt bậc trong mấy thiên niên kỷ vừa qua, trong các lãnh vực hành chánh và nhất là văn chương. ‘’Người ta’’ lên án Alexandre de Rhodes nặng nhất, vì ông là người có công lao hệ thống hóa chữ quốc ngữ.

Bây giờ, tôi xin lập lại các ghi chép của tôi trong vài tập ‘’notes-book’’ của mình:

1. Bài báo của nhà văn/ bác sĩ Mai Kim Ngọc (xin viết tắt là MKN): ‘’Chữ quốc ngữ, tiếng Việt Nam, và tu sĩ Alexandre de Rhodes’’ (Tôi ghi chép vội vã, vắn tắt, có khi quên ghi luôn cả xuất xứ và ngày tháng. Tôi nhớ tôi đã đọc bài này cách nay chừng vài chục năm, có lẽ trên tạp chí Văn Học?. Tôi cũng xin lỗi tác giả và bạn đọc, tôi không rõ tác giả còn tại thế (?) vì lâu quá tôi không thấy ông xuất hiện trên văn đàn).

Có hai điểm tôi ghi nhận trong bài viết này:

1.1. Tác giả MKN kể lại: ‘’Tình cờ (MKN) bắt được âm hưởng Việt trong bài dân ca Ba-tây (Brazil) một hôm nghe được tại hý viện ngoài trời Hollywood Bowl của Los Angeles’’.

1.2. Sau đó, nhân một chuyến du lịch Ba-tây, tác giả ‘’bắt được hiện tượng âm thanh giống nhau của hai tiếng nói Việt-Bồ’’ từ một cô sinh viên làm hướng dẫn viên du lịch; cô ta đã giúp ông phát âm một số từ Việt Nam mà người Pháp hay Mỹ không ‘’đọc nỗi’’ như Nh, Ng (đặt trước nguyên âm [Vowel]) hay nH, nG (đặt sau nguyên âm).

Hai sự kiện trên đã làm cho tác giả MKN ‘’nhớ lại đã đọc đâu đó rằng mẫu tự Quốc ngữ là do các tu sĩ Dòng Tên (the Jesuit) của Lisbonne soạn ra từ mẫu tự Bồ của họ để phiên âm chữ Nôm.’’

Điều đó thì không có gì mới lạ, vì lẽ các giáo sĩ Dòng Tên Bồ-đào-nha đến truyền đạo Công giáo (La-mã) ở Trung Hoa và Nhật Bản sớm nhất. Sự truyền đạo ở Nhật Bản không thành công vì nhiều lý do khách quan: Thần Đạo (Shinto) và tinh thần võ-sĩ-đạo đã trở thành giai cấp thống trị, họ cương nghị và mạnh, nên sự phản ứng chống cự sự truyền giáo với tôn giáo mới khá cực đoan. Nhưng người Nhật lại khôn ngoan và sáng suốt ở mặt khác -họ nhìn nhận và khâm phục tiến bộ khoa học và kỹ thuật của phương Tây, nên họ chấp nhận giao thương với các nước Tây phương để học hỏi và tiếp thu, chứ không bài ngoại. Người Trung Hoa khác hơn vị họ yếu hơn, và người Tàu (có lẽ) không có tinh thần bài ngoại (Xenophobia) nặng nề như người Việt. Đó là lý do người Bồ-đào-nha đã thiết lập cơ sở truyền giáo ở Macau (hán-việt gọi là Áo-môn) vững chắc, tiếng Bồ được sử dụng trong công việc hành chánh và giáo dục ở vùng đảo này. Cho đến 1999, Macau mới được Bồ trao trả độc lập cho Trung Hoa lục địa (Trung Cộng).

Từ Áo-môn giong thuyền đến bờ biển bắc Việt Nam quá gần, cho nên các thương nhân Bồ (có các giáo sĩ truyền đạo xin đi theo) đến truyền đạo ở các vùng ven biển thuộc Nam Định trước. Các vị giáo sĩ này tiếp cận với các ngư dân trước nhất, từ đó về sau (đến thời Pháp xâm chiếm -cách nhau gần 300 năm), các giáo xứ Bắc Việt mới thực sự phát triển. Đơn cử là giáo xứ lớn nhất là giáo xứ Bùi Chu-Phát Diệm, cho đến ngày nay.

Mục đích của sự truyền đạo là các giáo sĩ nhắm vào người dân, không phải là vua, chúa hay quan lại. Một số giáo sĩ có trình độ đã được huấn luyện (và do tự nghiên cứu) về lãnh vực ngôn-ngữ-học. Với sự thông thạo, họ đã tìm cách ghi âm và phiên âm các tiếng nói của dân chúng địa phương. Cho nên, mục đích đầu tiên của công lao khó khăn và kiên nhẫn của họ là để dễ dàng tiếp xúc với người dân để truyền bá đức tin, chứ không phải là nhằm phiên âm chữ Nôm. Mặt khác, chữ Nôm ở Bắc Việt vào cuối thế kỷ 16, đầu thế kỷ 17 còn quá phôi thai lắm mà. Có thể một số nhỏ giới ‘’mần quan’’ thông Nho rồi vì mặc cảm tự tôn, tự ti, tự ái, cố gắng tìm cách ‘’sáng tạo’’ một thứ chữ viết khác Tàu. Sự sáng tạo này hẳn là khá nhiêu khê, khó khăn hơn cả việc học thông chữ Hán, trong khi lại còn chắp vá, cộng hưởng một số nét mới thiếu lô-gic biến thành chữ Nôm cho riêng ‘’người Đại Cồ Việt’’. Sáng tạo kiểu này rõ khổ thân cho mấy nhà Nho xưa hàng thế kỷ trước.

Tôi xin đưa một ví dụ ‘’ba lơn’’. Có một bà hàng xóm tối hôm qua bị mất một con gà nuôi. Bà nghi anh chàng hàng xóm ba trợn đã bắt nó cắt cổ luộc nước sôi để đánh chén rồi. Bà ra đứng trước ngõ mắng anh hàng xóm. Anh hàng xóm nộ khí xung thiên, dọa sẽ nặng tay với bà. Bà ta không sợ mà còn vén cái váy bố lên, vỗ phành phạch vào cái ‘’của quý Trời cho’’, rồi lớn giọng: ‘’May ăng cai Nồn của bla nay’’ Do phát âm của vài vùng địa phương ngoài đó, họ phát âm phụ âm ‘’n’’ thành ‘’l’’, và ngược lại. Cho nên, cái nồn có thể là cái non, cái lu. Như nữ nhà văn họ Phạm nói, thì L** là L** không là gì cả. Đúng vậy, người ta chỉ nghĩ chữ ấy nó kỵ húy, nó tục tĩu khi nào phát âm ra chữ ‘’L**’’ là người ta liên tưởng tới bộ phận sinh dục nữ. Tình cờ có một ông giáo sĩ Bồ đi ngang qua thấy chuyện lạ quá nghe sao âm thanh trầm bỗng như tiếng Bồ, nên vội vàng ghi âm theo mẫu tự Bồ, rồi về nhà tìm cách phiên âm lại cho gần gũi hơn với giọng nói của người địa phương. Vì vậy, mới có các từ Blời (Trời/ Giời), v.v…

Thời kỳ mà nhận xét của nhà văn MKN cách nay có thể gần 30 năm (?). Lúc ấy, Internet dũng đã phát triển rồi, nhưng không thế so sánh với bây giờ. Tuy vậy, tôi có tò mò tìm hiểu thêm về mẫu tự Portuguese-Brazil vào lúc đó, quả nhiên thấy chữ cái của họ có đủ các dấu như  á, é, í, ó, ú (accent aigu), dấu huyền như à, è, ì, ò, ù (accent grave), dấu ngã như ã, õ (tilded sign). Âm Việt có thêm dấu nặng, dấu hỏi, nhưng không có âm C,c cedilha (móc dưới)… Nhưng điểm tuyệt nhất, theo tôi chưa ai đề cập tới, cách đánh vần bảng chữ cái, phát âm các từ nguyên âm đôi (diphthongs -chữ Việt không có nguyên âm ba (triphthongs) lại quá giống như người Bồ phát âm. Đó là kinh nghiệm sống của ông MKN. Một khám phá thú vị lắm chứ. Song hình như mục đích bài viết của nhà văn MKN làm nhắm tới chuyện hòa giải ‘’công trước, công sau’’ giữa các giáo sĩ Bồ và giáo sĩ Alexandre de Rhodes. Tất cả họ đều là những giáo sĩ Dòng Tên… Họ đến truyền giáo từ ‘đàng ngoài’ vô tới ‘đàng trong’ và chỉ cách nhau trong vòng 10 năm thôi. Và, khách quan mà nhìn nhận, thì công lao của Giáo sĩ Alexandre de Rhodes là lớn nhất. Vậy, tại sao một số ‘’Hán-Nôm sĩ’’ thời đại lại ghét và thù vì cho rằng ông A. de Rhodes là một ‘’tên gián điệp’’, kẻ đã xúi dục nước Pháp xâm chiếm Việt Nam, trong khi ông Rhodes đã tạ thế ở đất Ba Tư cách ngày Pháp tấn công đất Việt đầu tiên là ở Tourane (Đà Nẵng) là chừng 200 năm?.

Vậy, ta thử tìm hiểu về Dòng Tên là gì, họ là ai trong lần tới.

 

Nguyễn Văn Hóa

December 19, 2019 | 8:33 AM

                                                                                                                            👍👎